21

Aza / 2017

Animales domesticados

Autorea:

En las cocinas de toda gran ciudad se esconde un deseo palpitante de abandonar la frenética rutina y escapar al silencio del campo. Dentro de cada uno de nosotros se encuentra una eterna lucha entre la naturaleza (quienes realmente somos) y la cultura (quienes hemos acordado ser para posibilitar una convivencia). Muchos hemos deseado dejar atrás las ciudades y más concretamente el mundo feroz del capitalismo, para buscar una identidad que de cierto sentido a nuestra existencia. Un lugar en el que podamos reconocernos a nosotros mismos tal cual somos, sin distracciones externas.

El libro Walden, de Henry David Thoreau, dio forma a un movimiento emancipatorio que relata precisamente el deseo profundo de dar la espalda a la civilización industrializada y aferrarnos a la naturaleza como salvación de nuestro lado más humano. Algo así como volver a nuestros orígenes para encontrar la esencia que nos hace ser humanos.

Influidos por este movimiento, que toma el nombre de neorruralismo, se encuentran Iván Repila y Sergio del Molino. Dos escritores contemporáneos que hacen uso de la metáfora del campo como utopía para desarrollar sus relatos y que no dudaron en debatir lo que piensan al respecto.

Nada más comenzar la charla, Sergio del Molino dejó claro que lo esencial nunca fue apartarse por completo de la civilización, sino alejarse del mismo para tomar conciencia y percibirlo de otro modo. Lo rural da al ser humano el espacio necesario para conectarse con sus instintos más primarios. No tiene obligaciones apremiantes, ni expectativas, tampoco reglas de convivencia acordadas previamente. Tan solo una hoja en blanco en el que uno tiene la libertad de explorar su identidad sin las limitaciones que implica vivir en una ciudad cosmopolita. Es decir, no consiste en volver a lo rural, sino volver a uno mismo.

Tal como defendió Ivan Repila, un espacio simbólico así nos permite aproximarnos a simplemente “ser”, en vez de al “debería ser”. Esto resulta sumamente interesante, porque supone que sólo nos permitimos ser nosotros mismos cuando nadie nos está mirando.

Además, con esta forma de experimentar el mundo resulta más sencillo poner en perspectiva muchos comportamientos sociales que a menudo nos son inculcados por ser mera tradición en vez de por el sentido común que puedan tener los mismos.

La soledad y la quietud que puede ofrecernos el campo, en oposición con la velocidad frenética de las grandes ciudades, nos permite reconocer nuestro comportamiento sin el bombardeo constante de las ideas de otros. El distanciamiento con una sociedad capitalista nos hace cuestionarnos hasta qué punto es necesario reprimir nuestras necesidades y deseos más profundos por el bien de la convivencia con los otros y si realmente merece la pena el esfuerzo de hacerlo. En cierto modo, no somos más que
animales domesticados.

Así, los libros de estos escritores, aunque tengan tonos muy distintos, comparten cierto regusto político, con toques de desobediencia civil tan necesarios en sociedades en las que cada vez se cuestiona menos aquello que debería ser o no adecuado. Un debate con una perspectiva única que posibilita hacer suposiciones de lo que podría ser el futuro mirando al pasado.

Walden [Henry David Thoreau / 1854]

20

Aza / 2017

Filosofia kalean

Autorea:

Ez zirudien oso leku aproposa hasiera batean. Jakin bagenekien espazioek gure gorputzak baldintzatzen dituztela. Nola sortzen diren espazio hotzak, epelak edo beroak –edota horien tarteko graduren bat–; nola bultzatzen gaituzten espazio batzuek ausartago izatera, edo nola kakaztu dezaketen espazio batzuek beste batzuek emandako aurrerapausoak. Baina arriskatu, arriskatu ginen, eta nago, positiboki ebalua daitekeela atzokoa.

Taba tabernan eta, gainera, larunbata izaki, ez dut uste elkarrizketa filosofiko
asko ematen direnik. Ez gaituzte horretarako hezi. Ordea, atzoko arratsaldea desberdina izan zen, filosofiak blaitu baitzuen giroa eta espazioa. Pentsatu! Jaialdiak filosofia kalera ateratzeko asmotan, Taban hiru elkarrizketa filosofiko antolatu zituen, sei hizlariren eskutik. Goizean ere Kaxilda liburutegian Ixiar Rozasen eta Santiago Alba Ricoren arteko elkarrizketa egon zen: Sobre la voz y el cuerpo. Eta ez hori bakarrik, ostiralean Filosofiako Fakultatean bertan hainbat jarduera egin baitziren helburu berarekin. Bi egun izan badira ere, lortu genuen filosofia ikasgelatik kanpo ateratzea. Eta zeinen zaila den hori, zeinen urrun gauden filosofiatik.

Badirudi filosofia Platónen Haitzuloaren Mitoarekin hasi eta bukatzen dela.
Filosofian irakasten diguten lehenengo gaia da gehienetan, eta erakusten den
moduagatik zerbait “arraroa” dela iruditzen zaigunez, ja filosofia osoa ideien
munduekin edo “arraroa” den horrekin erlazionatzen dugu, zoritxarrez. Baina filosofia, zorionez, ez du Platónek bakarrik okupatzen, eta interesgarria (eta beharrezkoa) izan daiteke, oso.

Atzo arratsaldeko lehenengo elkarrizketan, esaterako, “Normaltasun” kontzeptuaz jardun zuten Melania Moscoso eta Alba Amilburu irakasleek. Zer da “normala” izatea? Zerk eramaten gaitu “normala” izatera? Zeintzuk dira “ez- normalak”? Desberdindu egin behar dira “normaltasuna” eta “naturaltasuna”? Zein erlazio daukate? Gisa horretako galderei erantzun zieten, batak besteari tiraka, usteak azaleratuz.

Belen Altunak eta Mikel Torresek animalien eskubideen inguruan eztabaidatu
zuten. Mikelek, begano baten ikuspegitik, animaliek eskubideak dituztela edo
sufrimenduetatik aske bizitzeko eskubidea eduki behar dutela defendatu zuen, izaki kontzienteak direla azpimarratuz. Eta ekologisten aurka, animaliei aske egiteko naturanesku hartu behar dugula adierazi zuen. Belenek, aldiz, barazki-jaleen aurka jo zuen eskubideen esparrua animaliena ez dela azpimarratuz, izan ere, bere ustez eskubideak betebeharrekin elkarlotuta daude eta animaliek ezin dituzte betebeharrik eduki.

Azken solasaldia Maddi Nazabalen eta Agustin Arrietaren artekoa izan zen.
Umoreaz eta umorearen mugaz aritu ziren, egun puri-purian dagoen gaia. Kasu honetan, ez ziren oposiziozko bi ikuspegi egon, aitzitik, batak bestea indartu zuen. Nola den umorea barrea eragiten duen entretenimendu komikoa; nola umorearen bitartez gizarteko  arauak edo patroiak ezbaian jartzen diren eta talka bat ematen den; nola umorea ere politikoa den; nola umorea botere-harremanen adierazle den. Hori guztia eta beste zenbait kasu edo adibide landu zituzten Maddik eta Agustinek. Benetan interesgarria.

Hurbildu zen jendeak, zorionez, parte hartu zuen; jendeak bazuen zer esan, eta hori beti poztekoa da. Ea horrelako topaketa gehiago egoten diren, ea filosofia kalera, herrira ateratzea lortzen dugun.

Pentsalaria (François Auguste René Rodin / 1879-1889)

20

Aza / 2017

Utopías

Autorea:

No es frecuente en la historia de la literatura que una sola obra funde un género. Los géneros son casi siempre la concreción paulatina de una suma de trabajos previos. Otro tanto sucede en la historia de las ideas, en la que los conceptos se van decantando por medio de sucesivas aportaciones, hasta cristalizar en un perfil reconocible (aunque, por supuesto, hay que recordar que todo género y todo concepto siguen mutando en el tiempo). Pero cuando el humanista inglés Tomás Moro publicó Utopía en 1516, además de una crear obra extraordinaria, también alcanzó ese doble logro: echó a rodar un género y propuso un concepto que desde entonces han sido claves para entender la cultura occidental y que siguen influyendo fuertemente aún hoy.

Quizá esa pervivencia de la utopía se explique porque sirve para canalizar una preocupación esencial del ser humano: la de darle forma al futuro, la de concretar los perfiles infinitos de lo posible. Porque aunque utopía quiere decir no-lugar, en realidad es sobre todo una reflexión sobre el futuro. Tiene que ver con el tiempo, no con el espacio. Una utopía es una propuesta sobre cómo podríamos organizar el mundo. O más concretamente, sobre cómo podríamos organizar un mundo mejor. Por eso la utopía alberga siempre un potencial revolucionario. Es una enmienda a la totalidad, un deseo de radical transformación. Pero por eso también puede acabar siendo un ensueño totalitario. Solo que entonces lo llamamos distopía. Basta recordar 1984, de Orwell.

De alguna manera, la distopía es la evolución natural de la utopía, dado nuestro desengaño revolucionario, nuestra quiebra de la confianza en fundar un mundo mejor. Hoy el futuro nos inquieta. Nos asusta. Ya no nos enfrentamos a él desde la convicción del progreso y de la perfectibilidad, sino más bien desde el azar y la incertidumbre. Tenemos la sensación de haber perdido el control, y de que el desarrollo de nuestras invenciones puede llevarnos a nuevas formas de caos o totalitarismo o alienación, mucho antes que a un futuro más libre y más justo. Por eso la distopía es uno de los géneros más presentes hoy. Sobre todo en su versión tecnológica (Blade Runner, Black Mirror…), pero también social (The Handmaid’s Tale, V de Vendetta…), aunque ambas se entrecruzan y fusionan, claro está (pensemos por ejemplo en Her).

Pero la utopía siempre aguarda a ser reinventada, porque según las conocidas palabras de Oscar Wilde, “un mapa del mundo que no incluya la utopía no merece ser mirado”. En Literaktum 17 hemos querido asomarnos al pasado, presente y futuro de la utopía, o mejor dicho, de las utopías, con tres actividades. Diez días que sacudieron el mundo es el clásico de John Reed sobre la Revolución bolchevique, que ha sido reeditado por Nórdica Libros y Capitán Swing, con ilustraciones de Fernando Vicente. El editor de Nórdica, Diego Moreno, el crítico literario Iñaki Urdanibia y el citado ilustrador mantuvieron un coloquio en la librería Zubieta el pasado 17 de noviembre.

El lunes 20 de noviembre los escritores Sergio del Molino e Iván Repila conversarán acerca del legado de Walden, la obra en la que Thoreau plasmó una utopía naturalista que no ha dejado de influir desde entonces. Tanto Del Molino como Repila cuentan con obras que se inscriben en la corriente denominada neorruralismo, en la que el eco de Thoreau es patente.

Y no podía faltar en este ciclo de “Utopías” una reflexión sobre un futuro que ya es presente: el impacto de la tecnología en las relaciones sociales y personales. Será la escritora Belén Gopegui, a partir de su última novela, Quédate este día y esta noche conmigo, quien nos hable de ello en coloquio con Zigor Etxebeste el próximo 22 de noviembre. Tras la conversación tendremos la oportunidad de ver una de las más famosas distopías de la historia del cine: el clásico de Fritz Lang Metrópolis, gracias a una colaboración entre Literaktum 17 y el ciclo Nosferatu organizado por Donostia Kultura y Filmoteca Vasca.

Utopia [Thomas More]

16

Aza / 2017

La aventura de seguir escribiendo

Autorea:

Sobre las siete y media de la tarde de ayer, Rosa Montero abría la puerta de una sala abarrotada de lectores y lectoras que esperaban impacientes las palabras en vivo de una escritora que acaba de ser galardonada con el Premio Nacional de las Letras. Escribe con Rosa Montero es el título del último libro de la escritora, en el que aconseja y enseña a escritores primerizos a desarrollar este arte en el que se basa toda su trayectoria profesional.

La entrevista, hecha por Pilar Rodríguez, comenzó con fuerza, destacando sobre todo la temática de su último libro; el proceso de escritura.

Tiene sentido pensar que cuando uno enseña algo, como Rosa Montero trata de hacer en este último libro, lo hace basándose en aquello que ya ha aprendido. Sin embargo, fue una grata sorpresa descubrir que, en contra de lo que cualquier lector o lectora pudiera imaginar encontrarse, dejase claro desde un principio que el proceso de enseñanza es, a su vez, el mayor proceso de aprendizaje que uno puede experimentar. Sobre todo en lo que se refiere al aprendizaje sobre uno mismo. Afirmó que ella misma se sorprendía en ocasiones por sus propias palabras, y destacó, sorprendentemente, el peso que tiene el subconsciente a la hora de emplear las mismas. Por eso, para ella, aconsejar sobre escritura ha sido como aprender de nuevo sobre ella misma.

Entre pequeñas anécdotas y alguna que otra risa, la escritora confesó que el acto de escribir nace de una necesidad compulsiva de compartir sus pensamientos con otros. Nada que ver con la idea de pensadores racionales y ordenados que asociamos con los escritores a menudo, sino más bien de una pulsión que nace de un germen casi instintivo de comunicarnos.

Resulta llamativo que defendiese que la mejor forma de compartir es permitir que la historia se vaya desarrollando de la mano de los propios personajes que uno va creando. Es decir, dejar que nuestros personajes vayan esbozando su propia personalidad con libertad, no poner límites a nuestra creatividad,conocerlos, reescribirlos y evitar ceñirlos a la idea sopesada y calculada que tenemos de los mismos.

Debemos intentar abandonar la creencia de que escribir es un proceso completamente lógico y ordenado, y aceptar que siempre cabrá en el mismo un poco de caos inicial que luego vaya tomando forma (como la personalidad que van construyendo los propios personajes). Para decirlo de otra forma, en ocasiones nos emocionamos al imaginar situaciones que podrían experimentar nuestros personajes y desconocemos el por qué. Según Rosa Montero, resulta indispensable para cualquier escritor perseguir esa emoción, por mucho que parezca algo irracional en un principio y seguir escribiendo. Después, al leerlo y tomar distancia, iremos destapando las razones que nos han conducido a escribirlo.

Se trata de una idea reveladora, ya que, esto último nos permitiría liberar los fantasmas de nuestro subconsciente sin tenerles miedo, de manera libre y ordenada, por mucho que algo irracional parezca, en un principio, algo que no puede ser entendido ni controlado. Lo curioso es que así, sobre un papel y con un poco de tinta, al tratar de dar vida propia a nuestros personajes, terminamos relatando nuestro propio cuento. Al hablar de los otros decimos más de nosotros mismos que de ellos.

Además, para reforzar este argumento, dio gran importancia a la necesidad de los escritores de no estancarse en un mismo género. Se trata de contar lo mismo (nuestras obsesiones y preocupaciones) pero hacerlo de diferente manera. Solo así podemos ir descubriendo elementos de nosotros que desconocemos.

Tomando como referencia lo último, voy a citar mi frase preferida de la entrevista: “No hay nada más triste que un escritor que copia sus propias obras”. Escribir debe ser la aventura de seguir aprendiendo, el reflejo de nuestro crecimiento.

Escribir es contar a través de las vidas de otros nuestro propio relato.

Pilar Rodríguez & Rosa Montero

15

Aza / 2017

Urrunekoa hurbil

Autorea:

Ekialde Hurbila deritzon lurralde-eremua urrun geratzen zaigu, ezbairik gabe. Kilometro kopuruan ez ezik, urrun sentitzen ditugu bertako arazo eta egoera soziopolitiko, geografiko eta kulturalak. Hedabideen eskutik jakiten dugu Iranen hauteskundeak direla, Irak bonbardatu dutela Amerikako Estatu Batuek edota Siriako herritarren egoera latza. Jasotzen duguna gertatzen denaren lagin txiki bat besterik ez da, ordea. Titular handiak betetzen dituzten albisteen atzetik, etxebizitza suntsituta, seme-alabei jatekoa emateko ezintasuna duen familia dago; dena utzi, soinean eraman ditzaketen puskak bildu eta ihes amaiezinari ekiten dioten errefuxiatuak daude; aitorpenik eta ahotsik ez duten herrien erresistentzia dago.

Aurpegi horiek eta beste hamaika egunero erakusten saiatzen dira profesionaltasun handia erakutsi duten hiru euskal kazetari: Mikel Ayestaran, Ane Irazabal eta Karlos Zurutuza. Gatazka eta herrialde horien egunerokoan murgilduta, urrunetik begiratzen diogun errealitate horren beste ikuspegi hurbilago bat eskaintzen dute. “Iraultza arabiarrak” izenez ezagun egin zen fenomenoa abiapuntutzat hartuta, elkarren esperientziak bildu eta Ekialde Hurbila, muinak eta ertzak liburua josi dute Berria, Jakin eta Elkarren bidez. Herrialde horien iragana, oraina eta etorkizuna aztertuko dituzte gaur San Telmo museoan, 19:30etik aurrera, eta Jaime Otamendi gidari dutela.

Aurpegi ezaguna da, telebistan bereziki, Mikel Ayestaranena. Motxila hartu eta kazetari freelance izatea erabaki zuenetik, gerra ugari ezagututakoa da. Siriako eta Irakeko gerrei erreparatuko die gaurkoan. Ane Irazabalek Erroman du bizitokia egun, baina arreta handiz jarraitzen ditu Tunisiako eta Egiptoko iraultzen ondorenak. Bertatik bertara ezagutzeko aukera izan zuen eta horiek izango ditu hizpide. Karlos Zurutuzak gatazkak eta giza eskubideak gaiak jorratzen ditu bere kazetari-lanetan, eta oraingoan, Ekialde Hurbileko ertz geografikoetara bidaia egingo du, munduan aitorpenik ez duten herrietan begirada pausatuz eta isilarazitako herriei hitza emanez.

Lurralde-eremu zabal bat, urruna. Hiru kazetari, hiru ikuspegi, hurbilekoak. Urrunekoa hurbilago bilakatzeko ahalegina. Erabateko gaurkotasuna duen gai bati buruz apur bat gehiago ezagutzeko aukera.

Ekialde Hurbila, muinak eta ertzak [2017]

14

Aza / 2017

Literatura e Historia

Autorea:

Desde Heródoto, la historia nace en realidad como una disciplina narrativa. Esta condición de relato de los hechos sucedidos se ve claramente, por ejemplo, en la primera acepción del DRAE para el término historia: “Narración y exposición de los acontecimientos pasados y dignos de memoria, sean públicos o privados”.

Literatura e historia comparten su condición narrativa, lo que crea vínculos entre ellas. Ambas construyen relatos y ambas emplean mecanismos literarios. Y también se influyen mutuamente. La historia es una materia esencial para la literatura (basta recordar, por ejemplo, que no pocas de las obras de Shakespeare se inspiran en crónicas). Pero la literatura también interviene en el discurso de la historia. Y no solamente como documento, como fuente (pensemos en La comedia humana de Balzac). La literatura influye en nuestra percepción de lo que hemos sido y de lo que somos. Construye nuestro imaginario e influye en la manera en que nos contamos a nosotros mismos la historia.

La novela es el gran género de nuestro tiempo, el gran artefacto narrativo de la modernidad, y por eso mismo es seguramente en la novela donde las relaciones entre literatura e historia son más complejas y fecundas. En Literaktum 17 hemos querido abordar estas conexiones en el ciclo “Novela e historia”, en el que participarán cuatro importantes novelistas en cuya obra el horizonte de la historia es especialmente relevante.

Almudena Grandes abrirá esta edición de Literaktum hablando de su nueva novela, Los pacientes del doctor García, cuarta entrega de un ambicioso proyecto literario, Episodios de una guerra interminable, en el que Grandes explora las posibilidades literarias de varios momentos de la historia del siglo XX. En su última novela, el relato se sitúa en el franquismo y en los primeros años de la II Guerra Mundial, mostrándonos con su habitual pulso narrativo una historia basada en personajes reales.

Uxue Alberdi acaba de publicar Janisjoplin, una novela que retrata, a través de su protagonista, Nagore Vargas, casi treinta años de la historia de Euskadi, desde 1982 a 2010. El conflicto vasco, las drogas, la liberación sexual de las mujeres, la música… Décadas de cambio acelerado como trasfondo de una Bildunsgroman llena de fuerza en la que la memoria configura el relato de lo sucedido.

El ciclo “Novela e historia” lo cerrarán Ignacio Martínez de Pisón y Bernardo Atxaga. Bajo el título de “Los relatos de la Transición”, y a partir de la última novela de Pisón, Derecho natural, ambos escritores repasarán la importancia de las relaciones entre literatura e historia en su obra, con especial atención al final de los 70 y a la década de los 80, una época que actualmente parece vivir una relectura profunda.

La Comédie Humaine [Honoré de Balzac]

13

Aza / 2017

Komikia: jaialdiaren hitzaurrea

Autorea:

Bere kolaborazio berrien artean, Literaktum jaialdiak bat egin du aurten Komikilabea jardunaldiekin. Azaroaren 8 eta 11 bitartean Komikilabeak gaur egungo komikiaren erretratua egin du, gonbidatu azpimarragarrien eskutik. Bi zikloen gertutasunak elkarlanera eraman gaitu, eta Komikilabearentzat epilogoa dena, Literaktumentzat hitzaurrea da.

Literatura y cómic: caminos de ida y vuelta hitzaldian Jorge Carrión idazleak bi arlo hauen arteko harremanak aztertuko ditu. Carrión Literaktumeko azken bi edizioetan egon da ere. Duela bi urte berak ireki zuen jaialdiaren Liburu lurraldea atala, Librerías saiakera bikainarekin (hainbat hizkuntzetara itzulia izan dena eta sari ugari jaso dituena). Eta iaz Carriónek koordinatu zuen, DSS2016-ren programaren barruan eta Literaktumekin elkarlanean, Munduko Liburu-denden Topaketa. Guzti honek Carriónen ezagutza zabala azpimarratzen du, eta komikiaren arloa ez da salbuespena.

Carrión ez da komikira ikerlari eta kritiko bezala hurbildu bakarrik. 2015ean Barcelona. Los vagabundos de la chatarra komikia argitaratu zuen Sagar Forniésekin batera (lan hau Bartzelonako Komikiaren Saloian finalista izan zen 2016an).

Komikia eta literaturaren arteko loturak aztertzen dituen ekitaldi honetan Carrión ez da bakarrik egongo. Bere hitzaldiaren ostean, Espainiako ilustratzaile literario nagusienetako birekin arituko da solasean: Sara Morante eta Javier Olivares.

Sara Morantek Espainiako argitaletxe garrantzitsuenentzak egiten du lan. 2012an Euskadi Saria jaso zuen Vsévolod Garshinen La flor roja liburuaren ilustrazioengatik. Solasaldi hau ez da Sara Moranteren parte-hartze bakarra Literaktum jaialdian. Ernest Lluch Kultur Etxean Corpus erakusketa bisitatu daiteke ere. Bertan, Morantek bere iruditeria pertsonala definitzen duten lanak bildu ditu, beti emakumearen figura zentroan jarrita. 2015ean Morantek bere lehen nobela idatzi eta ilustratu zuen: La vida en las paredes.

Javier Olivares ibilbide luzeko ilustratzailea da, 80ko hamarkadan Madriz aldiazkarian hasi zenetik. Hainbat eta hainbat mediotan kolaboratu du ordutik. Gaur egun, bere marrazkiak El Mundo, El País Semanal edo Jot Down-en ikus daitezke, beste askoren artean. Ilustrazio master baten sortzailea da ere, eta Espainian eta Latinoamerikan tailerrak ematen ditu maiz.

Ainara Azpiazu 'Axpi'-ren ilustrazioa

Ainara Azpiazu ‘Axpi’-ren ilustrazioa

08

Aza / 2017

Literaktum 17: handitzen ari den jaialdia

Autorea:

Literaktumen aurtengo edizioa berezia izango da. Maiatzetik azarora aldatu ditu datak. Atal berriak izango ditu. Programazioa zabalagoa da. Irudia berritu du. Elkarlan sarea zabaldu du. Erronka berriei aurre egiteko xedearekin handitzen ari da, betiere oinarrizko helburua alboratu gabe: literaturara hurbiltzea, bestelako lengoaia eta diziplinei zein gaur egungo eztabaidei lotuta.

Literaturaren mapa osatu nahi du Literaktumek. Aukera anitzen arteko bat, izan ere, literatura askotarikoa eta babelikoa da: mundua zein haren barne gauden gu geu arakatzen duen hitzen sare mugagabea. Horren haritik, edonork bere liburua, egilea edo jarduera topatu ahal izateko bideak proposatzen ditu Literaktumek.
Nobela eta historiaren arteko harremana, utopiaren indarra -eta haren itzal distopikoak- eta liburu ilustratua izango dira edizio honetan Literaktumen gai nagusiak. Literaturaren eta musika, zinema, pentsamendua, komikia, kazetaritza, gastronomia edo paisaiaren arteko harremanak ahantzi gabe.

Aurtengo nobedade esanguratsuen artean, sarean lantzen den Literaktum jaialdiaren kolaboratzaile berriak nabarmendu behar dira: UPV-EHU, Euskadiko Filmategia, Kutxa Kultur, Donostiako Udaleko Lankidetza, Giza Eskubideak, Kultur Aniztasuna eta Gazteria departamentuak, Gastronomiako Euskal Anaiartea, dBus eta Euskarazko Wikipedia.

Azpimarratzekoa da, halaber, Literaktum Txikia atala; aurten, estreinakoz, haurrentzako programa zabala antolatu da jaialdi osoan zehar. Baita hiriko zenbait lekutan ikusgai izango diren zazpi erakusketak ere. Edo Nosferatu zikloarekin eta Komikilabea komiki jardunaldiekin egindako elkarlan bereziak ere.

Esku artean duzu mapa. Bideak hautatzea baino ez duzu. Eta gozatzea.

Literaktum 2017

Literaktum 2017

16

maiatza / 2016

Bernardo Atxagari elkarrizketa


Estereotipoen aurka egitea da nire asmoa

Larunbatean irakurleek Muskerraren bidea ezagutzeko aukera izan zuten, eta Bernardo Atxaga bera izan zuten bidelagun. Atxagarekin hizketan jardun dugu proiektuaz eta literaturaz.

Aritz Gorrotxategi: Irakurleek Muskerraren bidea zure gidaritzapean ezagutzeko aukera izango dute. Nola sortu zen ekimena? Zure kontua izan zen ala udalaren edo beste norbaiten proposamena?

Bernardo Atxaga: Herriarekin lotutako hainbat proiektu izan ditut, horien artean Ipupomamua izenekoa. Ateratzear zegoela, zapuztu zen proiektua eta zapuztu nintzen ni. Hainbat egilerekin hitz egin nuen proiektua gauzatzeko, eta ez zen nolanahiko proiektua, berezia zen. Baina zapuztu zen, administrazioaren kontuak zirela eta. Hala ere, nik uste beti egon dela Asteasuko Udalaren aldetik eta baita nire aldetik ere zerbait egiteko gogoa. Hizketaldi bat izan genuen orain bospasei urte, baina hura ere ahaztuta geratu zen. Udalak proiektuaz hitz egin zidan berriro, eta nik ideia hura nireganatu eta zehaztu egin nuen, marrazki eta guzti. 2016ko Hiriburutza dela eta, Xabi Payarengana jo nuen proiektuarekin, hura gauzatzeko diru eske, eta hari eta 2016ko egitasmoari esker aurrera atera zen.

AG: Jada izan ditu hainbat bisitari, ezta?

BA: Orain gutxi lagun amerikano batzuk izan dira. 13an, Literaktumeko parte hartzaileak datoz. 28an, berriz, Stanford unibertsitateko ikasleak…

AG: Proiektu hau, behintzat, gauzatu da…

BA: Nire bizitzan ez dakit zenbat proiektu izango nituen buruan, eta asko ez dira aurrera atera. Beste mundu batean bizi banintz bezalakoa izan da. Eta oraingo honetan atera egin da. Niretzat poz handia da zerbait gauzatu dela ikustea.

AG: Obabakoaken Axular izan zuen gidari hango osaba indianoak. Dante eta Virgilioren aurrekaria ere hor dago. Orain, zuk egingo duzu lan hori larunbateko bisitariekin…

BA: Edozein bidetan dago unibertsoaren zirkulu bat, mandala esaten zaien sinbolo horien antzeko bat. Bide horretan doan edozeinek unibertso bat topatuko dut. Demagun botaniko bat doala gidari. Bide inguruan dauden belarrei eta horien gorabeherei buruz hasiko balitz hizketan, loreei buruz eta abar… Hori ere unibertso bat da, eta haren gai guztiak ibilbidean daude. Baina, era berean, paradoxaz, unibertsoa bezain zabala izan daitekeen mundu horrek estereotipoaren itxitura edukitzen du normalean bere barruan. Ez naiz ohiko estereotipo klasistez bakarrik ari —nekazariak, animaliak, kultura gabekoak…—, baita Euskal Herriko ideologien, bertan sortutakoen begirada urritzaile eta estereotipatuaz ere. Hortaz, horkoa naizenez gero eta inguru hori ondo ezagutzen dudanez gero, nire asmoa da estereotipo horren aurka egitea, nahiz eta harrigarria den zenbaterainoko indarra duen. Gero badira bertakoan estereotipoa baizik ikusten ez dutenak. Esaterako, lehengoan batek esaten zidan pilotak bazuela bere koska, baina harrijasotzaileak eta horiek bakarrik indar kontua zirela. Eta nik esan nion: hori da esatea boxeoa dela bi pertsona joka.

AG: Eta zu errebelatu egiten zara horren aurrean…

BA: Bai, eta, gainera, jendea harrituta utziko dut. Liburuan esaten ez ditudan gauza batzuk esango ditut larunbateko ibilaldian. Ez kontu horiek isiltzea erabaki dudalako, gauza batzuk idazteko eta besteak esateko direlako baizik. Jendeak buruan dituen estereotipoak apurtzera noa. Aldi berean, lortuko banu gaiari unibertsaltasun bat ematea. Adibidez, esaten duzu “ehiztaria”, eta ehiztaria da, nik zer dakit, Bulanoko Joxe. Bai, baina hasten zara atzeraka, eta hariak, gutxienez, Greziako mitologiaraino garamatza. Hor mugitu nahi dut nik, sistole eta diastole horretan.

AG: Zure literaturaren atzean hori dago. Obabakoaken atzean landa mundutik unibertsaltasunerako jauzia dago, eta jauzi hori egitea posible dela frogatzea.

BA: Nire asmoa, baita ideologikoa ere, hori izan zen. Camilo Lizardi erretorearen ipuinean basurde zuri bat agertzen da…

AG: Beti pentsatu izan dut Ulisesi txikitan erasotzen dion basurdearekin lotura duela. Eraso horren ondorioz orbain bat geratzen zaio, eta Troiatik Ithakara itzultzen denean, mozorrotuta, etxezainak orbain horri esker ezagutzen du.

BA: Bai, eta hor oso lotura polita sortzen da mitologia klasikoarekin, eta batzuetan konturatu gabe gertatzen da. Liburu klasiko bat irakurtzen hasten zara, eta bat-batean, hara, “hemen dago eta!”.

AG: Basurdea zuria denez, jende askok Moby Dickekin ere lotzen du…

BA: Nik mundu klasikoa nuen gogoan, baina hainbat lotura egin daitezke. Ulisesen historiarena Marko Polorekin ere betetzen da. Ematen du gure kulturan, eta nik gero eta gehiago sinisten dut horretan, kaosari forma emateko badaudela errepikatzen diren egitura batzuk. Eta, esaterako, mozorrotuta agertzen den irudiarena asko errepikatzen da, baita inauterietan ere.

AG: Bitxia da, izan ere, joan-etorriko tradizio bat da. Mundu klasikotik Mila gau eta bat gehiagoren mundura igaro zen, eta handik berriro itzuli zen gurera Boccaccioren Dekameroiarekin edo Cervantesen Kixotearekin.

BA: Hor badago batasun bat, ilargiaren ibileraren moduko bat. Greziatik Bizantziora joan zen, gero Andaluziara… Aristotelismoa ere hor dago.

AG: Averroesek eta Avizenak hortik edan zuten…

BA: Bai, eta bidaia ez da izan Greziatik Italiara eta gero Europara, baizik eta Konstantinoplara, Egiptora, eta Al-Andalusera. Niretzat zoragarria da gertaeretan forma edo aritmetika bat topatzea, behin eta berriz errepikatzen diren arketipoak. Erreten batzuk eginda baleude bezalakoa da, eta horietatik kultura bakoitza berritu egiten da.

AG: Liburua eta liburu-dendak izan dira aurtengo Literaktumeko hizpide nagusienetako bat. Gaur egun hainbat jaialdi edo ekitaldi egiten dira liburuarekin lotuta, eta, zenbaitetan, badirudi ikuskizunak gaina hartzen diola liburuari. Ez ote dago liburua bera bigarren mailan geratzeko arriskua?

BA: Hara, ni zuzeneko emanaldietara joaten hasi nintzenean, hasieran iruditu zitzaidan hori urrezko arrautza zela, eta pentsatu nuen; hau da soluzioa. Gero, apurka konturatu naiz jendaurrean ibiltze horrek premia batzuk dauzkala, eta estradu batera igotzen bazara antzerkiaren munduan zaudela. Horrek beste zerbait bihurtzen du komunikazioa, ez da erabat literarioa. Hori oso garbi ikusi nuen Alemaniako poesia emanaldi batera joan nintzenean. Leku askotako jendea zegoen, eta, bat-batean, hara non azaltzen den poeta bat bere familia osoarekin: batak soinua jotzen zuen, besteak jauziak egiten zituen, eta horrela. Punky bat ere azaldu zen, histrionismo izugarriarekin. Eta, horien ondoren, Juan Gelman poeta argentinarra azaldu zen. Eta nik pentsatu nuen: Gelman aurreko horiek baino askoz ere hobea da. Hasi zen bere argentinar kutsuko gaztelerarekin errezitatzen, leun-leun… Aurrekoak, berriz, saltoka eta makakorroka. Kontua da inor ez zela Gelmanen poemez ohartu ere egin. Orduan pentsatu nuen: hemen ere kontuz ibili behar da. Gehienetan ez gara oreka batera iristen, kable baten gainean gabiltzala ematen du, eta ez dakit horrela ezer konpontzen den. Gero eta arinkeria handiagoa ikusten dut horretan. Soluzioa gehiago dira hitzaldiak eta horrelakoak. Azkenean, deskubrituko dugu berriro Mediterraneoa, eta esango dugu irakurtzea dela etxera joatea, argia piztea eta liburuarekin bakarrik egotea. Beste guztia oso bigarren mailako kontua da. Platonek esaten zuen osasuna dela gimnasia, eta ez afeiteak.

AG: Teknologia berriek asko aldatu dute bai bizitza bai literatura ulertzeko modua. Guztiarekin, jendeak idazten segitzen du, liburuak argitaratu nahian. Zer aholku emango zenioke idazle hasi berri bati?

BA: Ideia bat eduki behar da buruan, eta oso egoskorra izan ideia horrekin. Literatura eta idazketa ahalegin etengabeko baten moduan. Eta erraza ematen du, baina egoskorrak gutxi gara.

AG: Azken aldian poesia aldarrikatzen entzun zaitut. Zer du zuretzat berezia poesiak?

BA: Kimikoki esango dizut: literatura esaten zaion soluzio horretan badago elementu bat guztia markatzen duena, eta hori poesia da. Niretzat, gaur egun, galdetuko balidate zer interesatzen zaidan gehien, erantzungo nuke: poesia esaten zaion hori. Eta poesia egon daiteke poemetan, elkarrizketetan, nobela batean edo leku askotan. Gauza bat misterioa eta bestea erlijioa, eta badakigu lotura bat egon dela historikoki bien artean, baina oso ezberdinak dira. Eta poesia ere atzean dagoen zerbait da. Irudi hori datorkit burura… Jainkoak Adan eta Eba hatsa botatzen sortu zituen, eta niretzat hats hori, hats original hori, poesia izango litzateke.

AG: Bukatzeko: zer liburu irakurri zenituen gaztetan oraindik ere lilura eragiten dizutenak?

BA: Bat zalantzarik gabekoa, hamasei urterekin irakurri nuen poema bat, hunkitu ninduena eta gaur ere hunkitzen nauena, Garai txarrak dira lirikarentzat izenburukoa, Bertolt Brechtena. Eragin handiena da nire bizitzan, eta harrigarria da nire poesiaz hitz egiten dutenean ez dutela inoiz ere aipatzen, eta ebidentea da. Poesia ez da soilik goi mailako erregistro hori, eta Brechten Poemas y canciones liburu hura niretzat erabakigarria izan zen. Beste egile bat Edward Lear da, Grimmelshausen-en Simplicissimus ere, pixka bat estrabagantea dela. Dadaismoaren estrabagantziak ere, Ouliporenak. Eta, batez ere, Lewis Carroll. Niretzat Carroll errebelazio bat izan zen. Goetheren Hautapen-ahaidetasunak ere aipatuko nuke, Lichtenberg-en aforismoak, Borges… Guretzat Borges irakasle bat izan zen, eta haren poesia izugarri gustatzen zitzaidan. Gero, agian, urrundu egin naiz haren prosatik, haren jarrera ingeniosotik. Baina eragin handia izan zuen nigan.

Bernardo Atxaga © BASSO CANNARSA

Bernardo Atxaga © BASSO CANNARSA

16

maiatza / 2016

Porrotaren poetika


Ez da ariketa erraza joan den ostiralean Ernest Lluch Kultur Etxean “Literatura y fútbol” titulupean garatu zen solasaldia laburtzea, gai eta erpin asko izan baitzituen. Gainera, nire buruari erronka zehatz bat jarri diot: futbolaz bezainbeste literaturaz hitz egitea. Eta bihoa aurretik nire aitortza: futbolzalea naiz (hots, ez hooligan-a). Inor ez da perfektua. Eta, ezinbestean, Realekoa. Etxeko taldea izateaz gain, ni txikia nintzenean ligako talde onena baitzen. Nik Arkonada izan nahi nuen, Zamora, Satrustegi, Lopez Ufarte… Naizena izatearekin konformatu behar izan dut, eta ez da gutxi. Garai bertsuan Zico eta Socratesen Brasilez maitemindu nintzen; gero, Maradonaz, geroago Sacchiren Milanaz, eta, oraintsuago, Messiz. Ordu gogoangarriak igaro nituen txikitan futboleko kromoekin jolasean. Jokalari jakin bat lortzen ez banuen, egunkaritik haren argazkia moztu eta kolaz itsasten nuen kartoi puska batean.

Baina natorren harira. Hiru solaskide izan ziren urte askoan itxuraz elkarren aurkakoak diren futbolaz eta literaturaz hizketan. Santiago Roncagliolok eta Santiago Segurolak bi gai horiez duten ezagutza agerian utzi zuten, eta lan horretan lagun izan zuten Aixa de la Cruz, moderatzaile gisa. Roncaglioloren ustez, Berlingo harresia erortzearekin batera hasi ziren gauzak aldatzen. Ordura arte ideia-egitura sendo bat defendatu behar zen. Gerra Hotzaren garaia zen, ideologiena, baina murrua erori ondotik, badirudi ideologien mundu hori apurtzen joan zela, eta jendearen benetako bizitza bihurtu zela pentsamenduaren ardatza. Eta, jakina, futbola bizitza erreal horren zati garrantzitsua da. Segurolak azpimarratu zuen futbola gizarte klase baxuekin lotzen zela, gauza herrikoiekin. Hori dela eta, idazle askok mespretxu puntu batez begiratzen zituzten futbol kontuak, baina Nick Hornbyren Fever pitch eleberriarekin hasi ziren gauzak aldatzen. Segurolaren ustez, nobela horrek duintasuna eman zion futbolaren eta literaturaren arteko harremanari, eta, hortik aurrera, Britainia Handiko idazleek konplexurik gabe erabili izan dute futbola literatur gaitzat. Hego Amerikan ohikoagoa izan da bien arteko ezkontza. Hor ditugu, besteak beste, Osvaldo Soriano, Fontanarrosa edo Eduardo Galeano. Azken honen El fútbol a sol y sombra biziki gomendagarria da. Segurolak Valdano goraipatu zuen, bai eta haren liburuak gomendatu ere.

Bitxiki, AEBetan kirolaren eta literaturaren arteko lotura hasiera-hasieratik izan da naturala. Kirola amerikar abenturaren eta epikaren osagai bat da, eta idazle askok idatzi dute kirolari buruz edo kirolariak izan dira. Hemingway, Norman Mailer, John Irving, Don DeLillo… Ez dute beldurrik edo lotsarik kirolaz hitz egiteko, beren izaeraren eta kulturaren zati bat baita. Europa intelektualagoa da, eta gehiago kostatu da futbola literaturan sartzea eta onartzea.

Kontrako aldean legoke, adibidez, Borges. Bi solaskideek aipatu zuten adibide gisa. Idazle argentinarrak futbola gorrotatzen zuen, futbolfoboa zen. Elkarrizketa ezberdinetan argi utzi zituen futbolfobia horren aztarnak: “Futbola bere horretan ez zaio inori interesatzen. Jendeak ez du sekula esaten: bai arratsalde ederra igaro dudala, bai partida ederra ikusi dudala, nahiz eta nire taldeak galdu. Ez dute halakorik esaten garrantzia duen gauza bakarra emaitza delako. Ez dute jokoaz disfrutatzen”. Esaldiak zer pentsa emango lioke entrenatzaile bati baino gehiagori. El Alephen egileari futbola estetikoki zatarra iruditzen zitzaion, “hamaika jokalari beste hamaikaren kontra baloi baten atzetik korrika ez dira bereziki ederrak”. Futbolari buruz esan zituenen artean leunenetakoa da hori. Baditu gordinagoak: “el fútbol es popular porque la estupidez es popular”. Behin, Amorin idazle uruguaiarrarekin joan omen zen Argentina eta Uruguairen arteko partida bat zuzenean ikustera. Bada, lehenengo zatia amaitu zenean, Borges eta Amorim estadiotik joan ziren, ez baitzekiten bigarren zati bat zegoenik.

Roncagliolok, ordea, futbola aldarrikatu zuen literatur gai gisa. Idazle perutarraren ustez, porrotak garaipenak baino literaturtasun handiagoa dauka, eta askoz ere poetikoagoa da. Porrotak gure barruko alde zailenekin jartzen gaitu harremanetan. Ederragoak dira porrotak. Gainera, futbolean badago xalotasun betiereko moduko bat. “Oraingoan irabaziko dugu”, esaten dio zaleak bere buruari edo inguruan dagoen zaleari. Gauzak hobetu daitezkeela pentsatzen du zaleak, ez du inoiz esperantza galtzen. Fede xalo moduko bat da berea, astebururo berritzen dena. “Gaur bai!”. Roncagliolok esan zuen Atlético de Madrid taldeko zalea dela, eta urte askoan porrota ezagutu dutenez, orain benetan gozagarria dela garaile izatea.

78ko Munduko Kopa behin eta berriz agertu zen hizketaldian zehar: Videlaren erregimena, ustezko irregulartasunak eta tranpak… Hainbat erregimen totalitariok futbola bere interesetarako erabili duela azpimarratu zuen idazle perutarrak. Are gehiago, faxistei izugarri atsegin zaizkiela Munduko Kopak: futbol zelaia goraino betea, denak talde edo ideal sinple baten alde estu elkartuta, koloreak… Canettik sakonki aztertu zuen gaia Masa eta boterea saiakeran. Pentsa, Argentinako Munduko Kopa hartan Videlak giza eskubideen aldeko aldarria egin zuen behin eta berriz kameren aurrean, baina Munduko Kopa ospatzen zen zelaitik oso gertu erregimenaren aurka zeudenak torturatu egiten zituzten. Munduko Kopa hartako finala Holandak eta Argentinak jokatu zuten, eta Argentina atera zen garaile. Roncagliolok ekitaldi hartan oinarritutako nobela kritiko bat dauka, eta nobela hura berehala itzuli zen Holandan, Munduko Kopa hura biziki gorrotatzen baitute.

Segurolak futbolaren zinismoa salatu zuen, eta azken hamarkadetan diruak eta interes ekonomikoek futbola pozoitu dutela gaineratu zuen. Berlusconiren eredua aipatu zuen, zeinak futbola erabili baitzuen boterea eskuratzeko. Futbolaren arrakastak atxikipena eta kohesio soziala eragiten du. Berlusconik Forza Milan leloa hartu eta Forza Italia bihurtu zuen hauteskundetara aurkezteko, bai eta irabazi ere. Santiago Bernabeuko palkoko negozio ilunak ere aipatu zituen kazetariak. Ustelkeria horrek, apustuek edo dopin kontuek futbolaren gainbehera ekar dezaketela ohartarazi zuen.

Gero eta zailagoa da futbola begi xaloekin ikustea. Futbolaren inguruan dauden interes ilunek zikindu egiten dute kirola bera. Horregatik esaten dute futbola haurtzaroaren kontua dela, benetan xaloa zaren garaikoa. Haurtzaroko heroiak tinta ezabaezinez finkatuta geratzen dira haurraren gogoan. Hilezkorrak dira. Gero, heldua bihurtzen zara, eta hor hasten dira komeriak. Heroiak mertzenario bihurtzen dira, traidore, alfer, kalamidade, ligak bata bestearen oso antzekoak, bereizezinak ia… Baina baloiak berdegunean biraka jarraitzen du, eta gu hari begira, Sisifo bere harriari nola. “Gaur bai…! Oraingoan irabaziko dugu!”, haurtzaroan bezain xalo. Edo gure burua engainatu nahian.

Fútbol y literatura

S. Segurola, A. de la Cruz & S. Roncagliolo

Page 1 of 41234